Ga naar inhoud
Tickets
| Richard Pieterse | |

In een donkere boerderij, onder één lamp, zitten vijf mensen rond een schaal aardappelen. Van Gogh zag in dit eenvoudige tafereel zijn kans om te laten zien dat hij een serieuze figuurschilder was. De eerste reacties waren kritisch. Nu geldt het schilderij als een van de bekendste werken uit zijn Nederlandse periode. 

Leestijd: circa 8 minuten

Een schilder op zoek naar zijn meesterproef

Vincent van Gogh woonde van december 1883 tot november 1885 in Nuenen. Het was een bijzonder productieve periode: hij maakte er ongeveer een kwart van zijn totale oeuvre. Boeren, wevers en landarbeiders werden zijn belangrijkste onderwerpen. Hij wilde hun bestaan niet mooier voorstellen dan het was, maar juist laten zien hoe zwaar hun dagelijks leven was.

Met De aardappeleters wilde Van Gogh bewijzen dat hij een ingewikkelde compositie met meerdere figuren aankon. Hij koos voor vijf mensen rond een tafel, verlicht door één lamp. De grove gezichten en knokige handen waren bewust geschilderd. Volgens Van Gogh hadden deze mensen met dezelfde handen waarmee ze aten ook de aarde bewerkt. Zo hadden ze hun maaltijd eerlijk verdiend. 

Maanden werk in Nuenen

Het uiteindelijke schilderij ontstond in april en mei 1885 in Van Goghs atelier in Nuenen. Daar gingen maanden van oefenen aan vooraf. Hij bestudeerde hoofden, handen, interieurs en alledaagse voorwerpen. Tientallen studies hielpen hem om de compositie, het licht en de gebaren stap voor stap op te bouwen.

Familie De Groot-van Rooij

Van Gogh kende de familie De Groot-van Rooij, die model stond voor het schilderij. Vooral dochter Gordina, ook Sien genoemd, portretteerde hij vaker. Het gezin zat dus niet toevallig aan tafel: Van Gogh had de mensen en hun omgeving al langere tijd bestudeerd. 

Drie geschilderde versies - Wanneer er gesproken wordt over drie versies van De Aardappeleters worden meestal de twee geschilderde voorstudies en het definitieve doek bedoeld. Samen laten ze mooi zien hoe Van Gogh zijn compositie steeds verder uitwerkte.

  • Vier figuren

    Eerste studie

    Een compacte opzet waarin vooral licht en schaduw centraal staan. Details zijn nog minder belangrijk. Deze studie maakt onderdeel uit van de collectie van het Van Gogh Museum in Amsterdam.

  • Vijf figuren

    Tweede studie

    Van Gogh voegde een vijfde persoon toe, verschoof de schaal met aardappelen en werkte de koffiekommen en ketel verder uit. Deze studie is onderdeel van de collectie van het Kröller-Müller Museum.

  • Definitieve versie

    Eindresultaat

    Het grootste en meest uitgewerkte doek meet 82 bij 114 centimeter. Het hangt in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

Kritiek in plaats van een doorbraak

Van Gogh was zelf tevreden over het schilderij, maar de mensen om hem heen waren minder enthousiast. Zijn broer Theo vond het werk te somber. Kunstenaar Anthon van Rappard was nog scherper: hij bekritiseerde onder meer de anatomie en de houdingen van de figuren. De harde reactie raakte Van Gogh en droeg bij aan het einde van hun vriendschap.

Juist de punten waarop toen kritiek kwam, bepalen nu voor een groot deel de kracht van het werk. De figuren zijn niet glad of academisch geschilderd en de ruimte voelt klein en donker. Voor Van Gogh was de boodschap belangrijker dan technische perfectie. In 1887 noemde hij De aardappeleters zelfs, alles bij elkaar genomen, het beste wat hij had gemaakt.

De modellen

De mensen op het schilderij waren geen anonieme boerentypen. Van Gogh kende de familie De Groot-van Rooij. Van Gordina de Groot is zeker dat zij op het schilderij staat. Van andere figuren zijn overeenkomsten met zijn eerdere portretstudies gevonden, maar niet iedere persoon kan met dezelfde zekerheid worden geïdentificeerd.

Nog 3 wetenswaardigheden

  • De kleine ingelijste prent op de achtergrond is geïdentificeerd als een huiszegen uit het bedevaartsoord Kevelaer. Zo’n prent was bedoeld om het huis tegen onheil te beschermen.
  • Van Gogh maakte in april 1885 ook een lithografie van De aardappeleters. Die werd gedrukt door Dirk Gestel in Eindhoven. Met afdrukken kon het onderwerp alvast onder de aandacht worden gebracht.
  • Onderzoek van het Van Gogh Museum beschrijft dat het schilderij twee eetmomenten samenbrengt: een vroege broodmaaltijd met koffie en later op de avond aardappelen die van het middagmaal waren overgebleven.

Waarom het schilderij blijft raken

De aardappeleters is geen opgepoetst beeld van het Brabantse boerenleven. Het schilderij is donker, ruw en een beetje ongemakkelijk. Precies daarin zit de kracht. Van Gogh probeerde het harde bestaan niet mooier te maken, maar zo eerlijk en voelbaar mogelijk weer te geven.

De krappe ruimte, de verweerde gezichten en de handen die door het werk zijn gevormd, vertellen een verhaal over eenvoud, arbeid en samenleven. Daardoor gaat het schilderij over meer dan vijf mensen rond een schaal aardappelen. Het gaat ook over menselijke waardigheid en over trots op zwaar werk.

Misschien raakt het daarom nog steeds: Van Gogh maakte van een gewoon dagelijks moment iets dat groter en tijdlozer voelt.

Zelf het schilderij instappen

In het Van Gogh Village Museum in Nuenen kun je het tafereel letterlijk binnenstappen. Een ruimtelijke opstelling laat ervaren hoe klein het vertrek is, hoe belangrijk de centrale lamp is en hoe dicht de figuren rond de tafel zitten.

Feitencheck en bronnen

De feitelijke uitspraken in het artikel zijn gecontroleerd aan de hand van museumcollecties, onderzoeksartikelen en Van Goghs brieven. De nummers in de tekst verwijzen naar de bronnen hieronder. Interpretatieve passages in “Waarom het schilderij blijft raken” zijn duiding en geen afzonderlijk verifieerbare feiten.

1. Van Gogh Museum - collectiepagina De aardappeleters
Datering april-mei 1885, afmetingen 82 x 114 cm, meesterproef, vijf figuren, grove gezichten en handen, boodschap boven anatomische perfectie, kritische ontvangst en huidige bekendheid.

2. Van Gogh Museum - De aardappeleters: misser of meesterwerk?
Achtergrond over de plaats van het werk binnen Van Goghs Nederlandse periode en de ontvangst.

3. Van Gogh Village Museum Nuenen - Het eerste meesterwerk
Verblijf in Nuenen van december 1883 tot november 1885, circa een kwart van zijn oeuvre, familie De Groot, maandenlange voorbereiding, tientallen studies en atelier bij Schafrath.

4. Van Gogh Museum - 6 dingen die je moet weten
Familie De Groot-van Rooij, Gordina, twee geschilderde voorstudies, verschillen tussen de versies, kritiek van Theo en Van Rappard en de lithografie.

5. Kröller-Müller Museum - De aardappeleters
Collectie-informatie over de geschilderde studie die aan de definitieve versie voorafging. 

6. Van Gogh Letters - brieven over De aardappeleters
Van Goghs ideeën over het boerenleven en de handen, de kritiek van Anthon van Rappard en Van Goghs eigen latere waardering van het werk.

7. Van Gogh Museum - Huiszegen uit Kevelaer
Identificatie en betekenis van de huiszegen en het combineren van twee eetmomenten.

8. Van Gogh Museum - collectiepagina lithografie De aardappeleters
Datering april 1885, lithografie op papier en drukker Dirk Gestel.