Het belang van de Nuenense periode voor Vincent van Gogh
Laatste update: 2026, redactie Van Gogh Village Nuenen
Het is de missie van het Van Gogh Village Museum om de bezoekers een unieke ervaring te geven, zowel binnen- als buitenshuis, waaruit moet blijken hoe belangrijk de Nuenense periode voor Vincent is geweest. Dat kan nergens anders in de wereld dan alleen in Nuenen op zóveel plekken dicht bij elkaar ervaren worden. Vanuit kunsthistorisch perspectief is het juist te spreken over de Nuenense tijd als fundament voor Vincents latere ontwikkeling. Dat wil zeggen een periode die heel belangrijk was voor zijn ontwikkeling als kunstenaar. Daarmee is natuurlijk nog niet alles gezegd, want hoe leg je dat nu uit aan geïnteresseerde bezoekers?
“Donker dat toch kleur is”
Was er misschien sprake van een belangrijk keerpunt in zijn artistieke carrière? Nee, want zoals velen zullen weten, bleef Vincent in zijn Nuenense periode - willens en wetens - vasthouden aan een nogal traditionele, klassieke manier van schilderen met een sterke voorkeur voor donkere, en aardse kleuren. Onder andere daardoor bleken zijn schilderijen in Parijs onverkoopbaar (zie afbeelding, JH777). Toch lijkt zijn passie voor kleurgebruik, zijn grote interesse in de werking van kleuren, naast en door elkaar, juist tijdens zijn Nuenense jaren gevoed te zijn. Zo bestudeerde hij bijvoorbeeld de theorieën over de zgn. complementaire kleuren van Eugène Delacroix van wie hij de boeken verslond.
In Nuenen werd zijn kleurenpassie aangewakkerd! In zijn brieven naar Theo schreef hij o.a. over “Donker dat toch kleur is…” 1) en over “de kleur van een stoffige aardappel, ongeschild natuurlijk‟ 2). Via zijn omwegen langs Antwerpen en Parijs, kwam Vincent in 1888 in Arles aan, waar hij op zoek ging naar het „licht van het Zuiden‟. Wij kennen allemaal het bijzondere kleurgebruik in Vincents Zuid Franse werken. Wij zien duidelijk waar zijn passie voor kleur, die juist in Nuenen ontstaan is, toe geleid heeft. Hier heeft Vincent pas ontdekt hoe hij alleen met kleuren zijn diepste gevoelens kan uiten 3), vooral zijn sociale bewogenheid met arme mensen.
Boerenmotieven
En zo is er is een tweede aspect te noemen dat juist tijdens zijn Nuenense periode duidelijk vorm heeft gekregen. Vincent had al op jonge leeftijd belangstelling voor landschap en natuur. En in Drenthe had hij al interesse voor boerenmotieven (landarbeiders, turfhutten). Maar juist hier, in zijn Nuenense schilderijen en tekeningen gaat hij die met veel hartstocht uitwerken. Hier vond hij een rijke voedingsbodem en ontdekte hij dat hij de oprechte gevoelens van de arme boerenmensen in zijn schilderijen tot uitdrukking wilde brengen, met al hun emoties. Mensen die met hun handen de grond moeten bewerken, die het zaad verspreiden dat moet ontkiemen, zoals een evangelist het woord verspreidt. Deze bijna religieuze passie vol emotie kwam Vincent bekend voor. Hij schreef daarom oprecht : “Als ik zeg dat ik een boerenschilder ben, dat is werkelijk zoo en zal u wel meer blijken in ’t vervolg, ..” 4).
En dat heeft hij in Nuenen willen bewijzen met meer dan 500 werken, bijna een kwart van zijn gehele oeuvre. Veel van zijn latere schilderijen uit Arles en St. Rémy-de-Provence laten nog boerenmotieven zien die sterk aan het Brabantse land herinneren. In die zin kunnen we zeggen dat Vincents passie voor boerenmotieven duidelijk vorm heeft gekregen in zijn Nuenense periode, met als belangrijk schilderij „De Aardappeleters‟ en de vele studies die hij daarvoor gemaakt heeft (zie afbeelding, JH909). Hij voelde wat deze mensen voelden. Dat diepe medeleven uit zich in een verheven beeld van de werkelijkheid.
De boodschap die Van Gogh wilde overbrengen, vindt hij belangrijker dan de vorm in zijn werk. Juist op die vorm is door sommigen wel eens kritiek geuit.
-
Aardappelrooiende boerin
JH909 I Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
-
De aardappeleters
JH764 I Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
-
Maaier
JH866 I Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
Emotie en expressie
Tot slot komen we bij het derde, allerbelangrijkste, aspect. Vincent van Gogh heeft juist tijdens zijn Nuenense jaren ervaren dat hij aan de zichtbare wereld emotie en expressie wil toevoegen. Dat voelde voor hem als een innerlijke noodzaak, een „point of no return‟. En daarmee werd hij één van de voorvaders van de moderne kunst: expressionisme. Het is dan ook niet vreemd dat Vincent in zijn laatste levensjaren nog regelmatig terugdacht aan Brabant, zijn oer-land. Een aantal latere schilderijen geeft daarvan een duidelijk bewijs, zoals ‘Herinnering aan de tuin in Etten’ (zie afbeelding, JH1630).
Ook in zijn brieven vanuit Arles en Auvers komt Brabant en met name Nuenen regelmatig terug in zijn gedachten. Het is achteraf natuurlijk niet meer vast te stellen of Van Gogh tot zijn omvangrijke oeuvre zou zijn gekomen als hij niet van 1883 tot 1885 in Nuenen had gewoond. Maar tijdens zijn Nuenense periode heeft Vincent wèl belangrijke passies ontdekt die hij gedurende zijn gehele, korte kunstenaarsleven, gekoesterd heeft. Je zou in eigentijdse taal kunnen zeggen: in Nuenen kreeg zijn werk pas een echte “drive”.
- Brief 495, Nuenen, Vincent aan Theo 21 april 1885)
- Brief 499, Nuenen, Vincent aan Theo 2 mei 1885)
- John House, Van Gogh en het impressionisme, Amsterdam 2012, blz. 58 e.v.
- Brief 493, Nuenen, Vincent aan Theo 13 april 1885)