De reis van een schilderij dat begon in een inrichting in Zuid-Frankrijk en eindigde als publiekslieveling van het Museum of Modern Art (MoMa).
In het kort - MoMA kocht het schilderij niet rechtstreeks van de familie Van Gogh. Het museum verwierf het in 1941 via kunsthandelaar Paul Rosenberg, als onderdeel van een ruil die werd mogelijk gemaakt door de nalatenschap van Lillie P. Bliss.
Geschilderd achter gesloten muren
Vincent van Gogh voltooide De Sterrennacht in juni 1889, tijdens zijn verblijf in een medische instelling in Saint-Paul-de-Mausole bij Saint-Rémy-de-Provence. Het uitzicht vanuit zijn kamer vormde het vertrekpunt, maar het schilderij is geen letterlijke weergave. Het dorp is samengesteld en de hemel kreeg de draaiende, ritmische beweging die het werk zo herkenbaar maakt. Van Gogh schilderde de voorstelling overdag, vanuit herinnering en verbeelding.
Op 28 september 1889 stuurde hij het doek, samen met andere werken, naar zijn broer Theo in Parijs. Daarmee begon een reis langs familieleden, verzamelaars en kunsthandelaren die ruim een halve eeuw later in New York zou eindigen.
Jo van Gogh-Bonger bewaakt de nalatenschap
Na Vincents overlijden in 1890 en Theo’s dood in 1891 kwam een groot deel van Vincents werk in handen van Theo’s weduwe, Jo van Gogh-Bonger. Zij speelde een beslissende rol in Van Goghs postume bekendheid. Ze beheerde de collectie, organiseerde tentoonstellingen, publiceerde de brieven tussen Vincent en Theo en verkocht werken zorgvuldig aan verzamelaars en musea.
Rond 1900 verkocht Jo De Sterrennacht aan de Franse dichter en kunstcriticus Julien Leclercq. Via hem kwam het doek terecht bij de kunstenaar en vroege Van Gogh-verzamelaar Émile Schuffenecker. Jo kocht het schilderij korte tijd later terug. In 1906 verkocht zij het via de Rotterdamse kunsthandel Oldenzeel, waarna de Rotterdamse kunstverzamelaar Georgette P. van Stolk eigenaar werd.
32 jaar in Rotterdam
Bij Georgette van Stolk bleef De Sterrennacht 32 jaar. In 1938 verkocht Van Stolk het doek aan Paul Rosenberg, een invloedrijke Parijse kunsthandelaar met een internationale klantenkring.
De timing was bepalend. Europa stond aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Rosenberg bracht delen van zijn handelsvoorraad buiten Frankrijk. De Sterrennacht kwam daardoor in zijn internationale handelsnetwerk terecht en kon uiteindelijk de Atlantische Oceaan oversteken. De precieze logistieke route is niet in elk openbaar archiefstuk volledig uitgewerkt, maar vaststaat dat Rosenberg de partij was van wie MoMA het schilderij in 1941 verwierf.
De reis van De Sterrennacht - In 6 momenten
-
De Sterrennacht is klaar
1889
Van Gogh voltooit het werk in Saint-Rémy-de-Provence en stuurt het later dat jaar naar Theo.
-
Het wordt verkocht
1900
Jo van Gogh-Bonger verkoopt het aan Julien Leclercq; het komt vervolgens bij Émile Schuffenecker.
-
Het komt terug
1901
Jo koopt het schilderij terug
-
Een nieuwe verkoop
1906
Verkoop via kunsthandel Oldenzeel; Georgette P. van Stolk wordt eigenaar.
-
Naar een kunsthandelaar
1938
Van Stolk verkoopt het schilderij aan kunsthandelaar Paul Rosenberg.
-
Eindbestemming
1941
Het Museum of Modern Arts (MoMa) verwerft het werk via een ruil.
Geen gewone aankoop, maar een ruil
MoMA presenteerde De Sterrennacht op 30 september 1941 als een belangrijke nieuwe aanwinst. Het museum kreeg het doek niet via een eenvoudige aankoop met een gepubliceerde koopsom. De officiële collectieaanduiding luidt: “Acquired through the Lillie P. Bliss Bequest (by exchange)”. Dat betekent dat werken uit de Bliss-nalatenschap werden afgestoten of geruild om de verwerving mogelijk te maken.
Volgens de documentatie rond de transactie droeg MoMA drie werken over: twee schilderijen van Paul Cézanne en een werk van Henri de Toulouse-Lautrec. Daartegenover stond Van Goghs De Sterrennacht. De ruil laat zien hoe een museumcollectie actief wordt gevormd: niet alleen door aankopen en schenkingen, maar soms ook door bestaande werken in te zetten voor een kunstwerk dat beter bij de koers van het museum past.
Wie was Lillie P. Bliss?
Lillie P. Bliss (1864-1931) was een Amerikaanse kunstverzamelaar en een van de drie oprichters van het Museum of Modern Art (MoMA) in New York. Na haar overlijden liet zij een omvangrijke collectie moderne kunst en een fonds na aan het museum. Dankzij deze nalatenschap kon MoMA belangrijke kunstwerken verwerven door aankopen en ruiltransacties.
Een Nederlands schilderij met een internationale levensloop
Wie vandaag voor De Sterrennacht in New York staat, kijkt dus niet alleen naar een droomachtig landschap. Het schilderij draagt ook de sporen van mensen die het bewaarden, verkochten, terugkochten en opnieuw waardeerden. Zonder Jo van Gogh-Bonger, Georgette van Stolk, Paul Rosenberg en Lillie P. Bliss had de reis heel anders kunnen verlopen. Juist die keten verklaart hoe een doek uit een Zuid-Franse instelling uiteindelijk uitgroeide tot een icoon van een museum aan de andere kant van de oceaan.
Bronnen en verantwoording
- Museum of Modern Art (MoMA), collectiepagina: Vincent van Gogh, The Starry Night, object 472.1941.
- Museum of Modern Art (MoMA), tentoonstellingsarchief en persbericht: New Acquisition: Vincent van Gogh, The Starry Night, 30 september 1941.
- Van Gogh Museum, informatie over De Sterrennacht en de rol van Jo van Gogh-Bonger.
- Museum Rotterdam, informatie over kunstverzamelaar Georgette P. van Stolk en kunsthandel Oldenzeel.